Bakı, 5 avqust, AZƏRTAC

London Universitet Kollecinin professoru Dame Uta Frithin yazdığı yeni məqaləyə görə, autizmin tərifi o qədər genişlənib ki, bu anlayış qarışıqlığa və hətta yanlış diaqnozlara səbəb ola bilər.
AZƏRTAC xəbər verir ki, “Psixoloji tibb” jurnalında dərc edilən məqaləsində Dame Uta bildirir ki, bu “spektr” artıq praktik baxımdan faydalı olmaq üçün həddindən artıq genişlənmiş ola bilər.
“Autizm hər zaman bu şəkildə, yəni çox müxtəlif vəziyyətləri əhatə edən ümumi bir diaqnoz kimi müəyyən edilməyib. İlk dəfə 1940-cı illərdə təsvir olunarkən autizm sosial qarşılıqlı əlaqə, ünsiyyət və davranış sahələrində ciddi çətinlikləri olan kiçik bir uşaq qrupuna aid edilirdi. Zaman keçdikcə tərif genişləndirildi və daha yüngül əlamətləri olan, nitq və ya öyrənmə problemləri yaşamayan insanlar da bu anlayışa daxil edildi. Bu gün isə müəyyən meyarlara cavab verdiyi halda, istənilən yaşda və istənilən intellekt səviyyəsinə malik şəxsə autizm diaqnozu qoyula bilər”,- deyə professor qeyd edib.
O vurğulayıb ki, autizm diaqnozu qoyulan insanların sayı son onilliklərdə kəskin şəkildə artıb. Böyük Britaniyada 1960-cı illərdə hər 10 min uşaqdan təxminən 4-nə autizm diaqnozu qoyulurdusa, bu gün bu göstərici məktəb yaşlı hər 57 uşaqdan birinə bərabərdir. Bu isə 40 dəfədən çox artım deməkdir.
Dame Uta Frith bu artımın bir neçə mümkün səbəbini göstərir:
• Autizm barədə məlumatlılığın artması və damğalanmanın azalması;
• Diaqnostik meyarların daha geniş şərh edilməsi;
• Daha çox insanın internetdə özünü autizm spektri ilə eyniləşdirməsi;
• Özünə diaqnoz qoyma hallarının və sosial medianın təsiri;
• Gündəlik həyat problemlərinin tibbi etiketlərlə izah edilməsinə yönələn mədəni meyil.
Qeyd edək ki, Dame Uta Frithin 1960–1970-ci illərdə apardığı qabaqcıl tədqiqatlar autizmin müasir elmi anlayışının formalaşmasının əsasını qoyub. Hazırda autizm Autizm Spektr Pozuntusu kimi diaqnoz olunur. Bu, fasiləsiz qayğıya ehtiyacı olan şəxslərdən tutmuş, tam müstəqil həyat sürən insanlara qədər çox geniş bir qrupu əhatə edən vahid diaqnostik kateqoriyadır.
50 ildən artıq davam edən elmi fəaliyyəti ərzində Dame Uta Frith autizmin koqnitiv əsaslarını araşdırıb və bu sahədə dünyanın ən uzunmüddətli tədqiqatçılarından biri hesab olunur. O, həmkarları ilə birlikdə autizmli insanların düşüncə proseslərinin neyrotipik insanlardan necə fərqlənə biləcəyini izah edən iki mühüm nəzəriyyə irəli sürüb.
Dame Uta Frith və həmkarları, həmçinin 1990-cı illərdə istifadəyə verilən yeni beyin görüntüləmə texnologiyalarından istifadə edərək, bu koqnitiv fərqlərin neyrobioloji əsaslarını araşdıran ilk tədqiqatçılar sırasında olub.

_{Müxbir - Günel Türksoy}