Bakı, 15 sentyabr, AZƏRTAC

Zəhərli kimyəvi maddələr və digər təhlükəli tullantılarla düzgün davranılmaması “bir çox, hətta bütün insan hüquqları” üçün təhlükə yaradır. Bunu BMT-nin İnsan Hüquqları Şurasının iclasında BMT-nin kimyəvi təhlükə üzrə yeni təyin olunmuş müstəqil eksperti Betani Karni-Olmrot deyib.
AZƏRTAC BMT-nin saytına istinadla xəbər verir ki, avqust ayında vəzifəsinin icrasına başlayan ekoloq və tədqiqatçı Betani Karni-Olmrot gündəlik istehlak məhsullarında geniş istifadə olunan, “əbədi kimyəvi maddələr” adlandırılan per- və poliftoralkil maddələrindən (PFAS) xüsusilə narahatlığını ifadə edib.
Onun sözlərinə görə, bu sintetik birləşmələr ətraf mühitdə əsrlər boyu qala bilər. Eyni zamanda, hazırda onların çirkləndirdiyi ekosistemləri təmizləməyin səmərəli üsulları mövcud deyil.
Həyat dövrünün bütün mərhələlərində təsir
Ekspert qeyd edib ki, zəhərli kimyəvi maddələrin təsiri onların həyat dövrünün bütün mərhələlərində özünü göstərir. Bu maddələr suyu, qida məhsullarını və gündəlik istehlak mallarını çirkləndirərək insanların hormonal sisteminə, qaraciyərinə və immun sisteminə təhlükə yaradır.
Bundan əlavə, bu maddələrin bəziləri plasentadan keçə, göbək qanında və ana südündə aşkar oluna bilər. Bu isə inkişafın ən həssas mərhələlərində körpələri risk altında qoyur.
B.Karni-Olmrotun sözlərinə görə, “əbədi kimyəvi maddələr” yaşamaq və sağlamlıq hüququna, əlverişli ətraf mühit və təhlükəsiz əmək şəraiti hüququna, habelə məlumat əldə etmək, ədalət mühakiməsinə çıxış və səmərəli hüquqi müdafiə vasitələrindən istifadə hüququna təsir göstərir.
Qlobal ekoloji ədalət problemi
Ekspert vurğulayıb ki, zəhərli çirklənmənin nəticələri insanlar arasında bərabər bölüşdürülmür. Buna görə də bu problem qlobal ekoloji ədalət məsələsidir. Belə kimyəvi maddələrin istehsalı əsasən sənayeləşmiş ölkələrdə cəmləşib. Lakin bunlar tullantıların atmosferə atılması, ticarət və çirklənmiş tullantıların sərhədlərarası daşınması yolu ilə bütün dünyaya yayılır.
Eyni zamanda, çirklənmədən daha çox artıq yoxsulluq, ayrı-seçkilik və marginalizasiya ilə üzləşən icmalar, o cümlədən qadınlar, uşaqlar, yerli xalqlar və Afrika mənşəli insanlar əziyyət çəkir.
B.Karni-Olmrot qeyd edib ki, məsələyə insan hüquqları prizmasından yanaşma yalnız çirklənmənin miqyasının deyil, həm də zəhərli maddələrin təsirinə kimin məruz qaldığının, kimin bundan fayda götürdüyünün, xərcləri kimin çəkdiyinin və qaydaları kimin müəyyən etdiyinin araşdırılmasını da nəzərdə tutur.
Ekspert dövlətlərin, məhkəmələrin və digər maraqlı tərəflərin zəhərli çirklənmə barədə etibarlı məlumatlara çıxışını təmin etməyə çalışacağını bildirib. Onun fikrincə, bu, daha səmərəli siyasi qərarların qəbul edilməsinə imkan verəcək.
O, həmçinin müstəqil elmi maraqların toqquşmasından və dezinformasiyadan qorumağın zəruriliyini vurğulayıb.
“Elm bizə zərəri müəyyən etməyə kömək edir. İnsan hüquqları isə bu zərərin nə üçün əhəmiyyət daşıdığını, kimin hüquqlarının qorunmalı olduğunu və məsuliyyətin kimin üzərinə düşdüyünü izah edir. Zərər çəkmiş insanların bilik və təcrübəsi isə hansı qərarların səmərəli olacağını anlamağa imkan verir”, – deyə ekspert bildirib.
Müstəqil ekspertlər BMT-nin İnsan Hüquqları Şurası tərəfindən təyin olunurlar. Onlar BMT-nin əməkdaşları deyil və fəaliyyətlərinə görə əməkhaqqı almırlar. Ekspertlər şəxsi statusda fəaliyyət göstərir və hökumətlərdən, eləcə də istənilən təşkilatdan müstəqildirlər.